Göklerin göçebe bitkileri: Airplant (Tillandsia) bakımı

Göklerin göçebe bitkileri: Airplant (Tillandsia) bakımı

Bu yazıda Airplant (İng. hava bitkisi) (diğer yaygın adları: Tillandsia, Air plant, Tillys, Spanish moss, Ball moss) bakımının inceliklerine değineceğiz. Hem hiç beslememiş olanlar hem de ilk kez deneyecekler için yararlı bir takım bilgileri paylaşacağım. Airplant oldukça farklı ve bakımı keyifli bir bitki. Çok fazla türü olduğundan bitki koleksiyonerliği alanında da sevilen canlılardan. Aynı zamanda bitkilerle haşır neşir olmayanlara da tavsiye edebileceğim bir tür.

Temel özellikler

Airplant denildiğinde aslında Meksika, Orta ve Güney Amerika’ya özgü, yaklaşık 630 farklı bitki türünü kapsayan, Tillandsia cinsinden söz ediyoruz. Türkiye’de çiçekçilerin bir çoğu bu tür adına aşinalar dolasıyla arama yaparken bu adla da sorabilirsiniz.

Bu bitkilerin dünya üzerinde popülerlik kazanmasına neden olan en önemli özellikleri yaşamak için toprağa ihtiyaç duymamaları ve yaşamlarını diğer bitkilerin üzerinde geçirmeleri. Botanikde bu tip bitkilere (örn. Orkideler) epifit (epiphytic) bitkiler adı veriliyor. Epifit bitkiler sanılanın aksine parazit değiller. Üzerlerinde yaşadıkları bitkiyi sadece konak olarak kullanıyorlar. Oturma odasında sürekli yaşayan ama yemeğini kendi pişiren bir misafir gibi olsa gerek.

Tillandisalar köklerini sadece diğer bitkilere tutunmak için kullanıyorlar. Yaşam için gerekli nemi ve besinleri yaprakları ile alıyorlar. Bu nedenle airplant beslemek için bir saksıya ihtiyacınız yok. Hatta isterseniz evcil hayvan niyetine ara sıra gezintiye de çıkarabilirsiniz!

Alışık olmadığımız bir beslenme biçimi: Trikomlar

Trikomlar. Kaynak: Newyork Bromeliad Topluluğu

Trikomlar. Kaynak: Newyork Bromeliad Topluluğu

Tillandsialar suyu kökleri ile almazlar, yapraklarındaki trikom adı verilen tüycükler yoluyla yağmur yağdığında nemi ve besinleri yakalarlar. Trikomlar kompleks bir yapıya sahiptir. Bitkinin cinsine, bulunduğunu konuma ve atmosfere göre çeşitli yapısal değişiklikler gösterirler. Özellikle kurak alanlarda yaşayan airplantlar ile (xeropythes) sulak alanlarda yaşayanların (mezopythes) trikomları birbirinden çok farklıdır. (Burada daha fazla teknik detaya girip kimi okuyucuları sıkmak istemediğimden trikomların detaylarını yazmıyorum. Temel olarak bitkinin köklerinin sadece tutunmak için olduğunu ve besinin yapraklarla alındığının bilinmesi yeterlidir.)

Çiçekler ve büyüme döngüsü

Çiçeklerin ömrü ve açma zamanı türe göre değişiklik gösterir. Doğal ortamlarında tohumların yağmur ile saçılıp gitmemesi için kuru sezonda çiçek açarlar. Evde bakılan Tillandsialarda doğal ortamın iklim özellikleri olmadığı için ne zaman çiçek açacaklarını kestirmek güçtür. Tillandsialar diğer Bromeliadlar gibi bir kez çiçek açıp hayata veda eder (monocarpic) fakat bu çiçeğin kurumasının ardından hemen gerçekleşen bir ölüm değildir. Bitki ölmeden önce bir veya daha fazla yavru verir. Yavrular yeterli olgunluğa erişince anne çiçek ölür. Annenin ölmesi yavaş yavaş gerçekleşir.

Bakımı

Sulama ve kurutma

Tillandsiaların temel ölüm nedenlerinin başında yanlış sulama gelir. Sulama bu bitkiler için en önemli yaşam faktörüdür ve birkaç farklı şekilde uygulanabilir: Su püskürtme ideal bir yöntem değildir fakat bitkiyi taşımanızın mümkün olmadığı durumlarda kullanılabilir. Eğer bitkiniz sulak bir bölgeye ait bir türse (bunların yaprakları daha yumuşak olur) su fısfıslama hemen her gün yapılmalıdır. Kurak tip tillandsialar için (daha sert yapraklar ve daha soluk renkler) su püskürtme  birkaç günde bir yapılabilir. Püskürtme yapıldığında bitkinin (varsa çiçeği hariç) her bölgesine yapılmalı ve bitki tamamen ıslanmalıdır. Yıkama özellikle bitkiniz çiçekliyse ve suya batırma ihtimaliniz yoksa ideal bir sulama yöntemidir. Bitkiyi elinizde ya da bir kapta musluğun altında her yeri ıslanana dek bir süre yıkayabilirsiniz.

Venezulla'da elektirik tellerine tutunmuş Tillandsia recurvata ve diğer Bromeliadlar. Fotoğraf: Fev

Venezulla’da elektirik tellerine tutunmuş Tillandsia recurvata ve diğer Bromeliadlar. Fotoğraf: Fev

Suya batırma sık kullanılan bir yöntemdir ve daha az aralıklarla yapıldığından zaman açısından ekonomiktir.  Bu tipte sulama en az iki üç haftada bitkiyi su dolu bir kaba batırma şeklinde gerçekleşir. Bitkinin tamamı bir kaptaki suda bir kaç saat (iki saat ideal bir süre) bekletilir. Ardından bitkiyi ters tutup sallayarak yapraklar arasındaki damlaların düşmesi (aksi halde suyun olduğu bölge kısa sürede çürür) ve en fazla dört saat içinde kurumasını sağlamalısınız. Bitkinin suda çok fazla beklemesi ve kuruma süresinin çok uzun olması sağlıksızdır. Kurumayı hızlandırmanın en iyi yolu bitkiyi açık havada tutmaktır. Kuruma kesinlikle doğal yollarla olmalı (saç kurutma makinası kullanmayın :)) ve 1 saatten kısa da olmamalıdır.

Sulamanın sabah saatlerinde yapılması en uygunudur böylece bitki öğle sıcaklıklarıyla rahatça kurur. Geceleri ve çok soğuk havalarda sulama yapılmamalı, yazları sık kışları daha az aralıklarla yapılmalıdır. Eğer bitki iç mekanda klimalı veya ısıtıcılı bir ortamda ise sulama günde bir defaya kadar sıklaşabilir. Bitki sulama aralarında kuruduğu sürece fazla sulama sıklığı zarar vermez.

Sulayıp sulamamak konusunda emin olamadığınızda dış yapraklardan birini çekin. Yaprak kolayca geliyorsa suya ihtiyacı yoktur, yaprak sıkıysa vardır. Bu yöntemi abartırsanız sonunda sulayacak bir bitkiniz de kalmayabilir. Bunun yerine gözleme başvurmak daha sağlıklıdır. Susuz bitkilerin yaprakları kıvrılır, buruşur ve belirgin bir kuruluk gösterirler.

Sulama için dinlenmiş musluk suyu, içme suyu ya da akvaryum suyu kullanabilirsiniz. Eğer içme suyunuz çok sert ise sudaki kireç trikomlara zarar verir bu yüzden sürekli olarak musluk suyunun altına tutmak zararlı olabilir.

NOT: Tillandsianız çiçek açtığında sularken çiçeğini suyun dışında tutmalısınız.

Tillandsia pruinosa. http://www.plante-carnivore.fr/

Tillandsia pruinosa. http://www.plante-carnivore.fr/

Sıcaklık

Tillandsia iç mekanda ya da çok soğuk olmayan iklimlerdeki bölgelerde dışarıda beslenebilir. 10°C – 35°C arasındaki sıcaklıklar uygun. Geceleri biraz daha serini seviyorlar. Ben genellikle balkonda (İstanbul) bakıyorum. Kışın havalar çok soğumaya başlayınca içeri alıyorum. Çeşitli denemelerden sonra çoğunun soğuğa dayanıklı olduklarını söyleyebilirim ama yine de buz tutan havalar da bu riski almamak yerinde olur çünkü bu süre uzarsa bitki doku ölümleri nedeniyle birkaç saat içinde ölebilir. Ayrıca soğuğa dayanıklıkları türlere göre de değişiyor. Basit olarak sert yapraklı ve diğer türlere göre nispeten büyük olanların daha dayanıklı, yumuşak yapraklı ya da pembe, kırmızı renklere sahip ve minik olanların daha narin olduklarını söyleyebilirim.

Işık

Airplantlar yüksek ışığa ihtiyaç duyarlar. Bu nedenle iç mekanlarda pencereden çok uzakta bulunmamalı. Dış mekanda ise direkt güneş almayan herhangi bir yer uygun. Sabah ve akşam güneşi, ayrıca kış aylarında doğrudan güneş almaları sağlıklı büyümelerine yardımcı olur. Güneş ışığı sıcak mevsimlerde mutlaka filtrelenmelidir. Yaz aylarındaki direkt güneş ışığı ve sulama bitkiyi kısa sürede öldürebilir. Bitkinin yeterli ışık almadığının göstergesi ise yaprak renklerindeki gözle görülür solukluktur. Yeşil rengin azalması bitkinin sağlıklı fotosentez yapamadığı anlamına gelir.

Nem ve Esinti

Tillandsialar nem oranı yüksek ortamları severler. Sıcak havalarda haftada bir iki kez üzerlerine su fısfıslayabilirsiniz. Unutulmaması gereken nemin sulama ile ilişkisi olmamasıdır. Yani su fısfılamak sulama yerine geçmez.

Tillandsiaların hava bitkisi olduğunu unutmamak önemlidir. Bu nedenle bulundukları ortam esintili olursa çok sağlıklı gelişirler.

Gübre

Ben sulama için akvaryum suyu kullandığımdan gübre kullanmıyorum. ¼ oranında genel kullanım için satılan sıvı gübreyi ayda bir kez suyuna karıştırabilirsiniz. Bulabilirseniz Bromeliad ailesi için hazırlanmış sıvı gübreleri kullanmanız daha faydalı olur. Bitkiyi yeni aldığınızda yerine alışana kadar gübre vermeyin. İyi bir karışım isterseniz çiçekçinize 10-15-20 değerlerinde sıvı gübre isteğinizi söyleyin.

Çoğaltma

Airplant yavrusu. www.inspiredbycharm.com

Airplant yavrusu. www.inspiredbycharm.com

Tillandsialar çok özel bir çaba gerektirmeden yavrulayarak çoğalırlar. Türe ve bakıma göre yavru sayısı farklılık göstererir. Yavruları ayırmak isterseniz yeterince büyümelerini beklemelisiniz. Yavru, annenin en az yarısı kadar büyüklüğe erişmelidir. Bir süre sonra anne zaten kendiliğinden ölür. Anne ölmeden ayırmak isterseniz anneyi bir elinize yavruyu bir elinize alıp ters yöne kıvırın ve hafifçe çekin ayrılırlar. Ayrırıken gövdeden tutmalısınız. Gövdeler dayanıklıdır kolay kolay sorun yaşamazsınız. Anneyi hemen atmayın çünkü pat diye ölmez ve bazen yeni yavrulurda verir. Solmaya devam etsede siz bakımı sürdürün.

 

Budama

Tillandsiaların tabanındaki ve çevresindeki yapraklar sık sık çürür. Bu bitkinin doğal yaşam döngüsünün bir parçasıdır. Çürüyen yapraklar kimi zaman güzel bir görünüm de sunabilir. Eğer bu hoşunuza gitmiyorsa yaprakları kesebilirsiniz. Tümüyle çürümüş olanlar zaten elinizde çektiğinizde gelir. Daha sıkı tutunanları gövdeye bağlandıkları yere en yakın yerden kesebilirsiniz.

Hastalıklar

Tillandsialar kolay kolay hasta olmazlar. Bitkiniz sağlıksızsa bunun temel nedeni sulama, esinti, ışık ve gübre de aranmalıdır. Fazla nemli, karanlık ve esintisiz ortam mantar hastalıklarına neden olabilir. Mantar genellikle bitkinin gövdesinde ortaya çıkar. İlerlerse çürüme başlar ve çoğu durumda bitkiyi kurtarmak imkansız hale gelir. Tillandsia satın alırken de gövdesini iyi inceleyin.

Sunum

Tillandsialar toprağa ihtiyaç duymadığı için birçok farklı şekilde sergilenebilir. Asmak için paslanmaz tel kullanabilirsiniz. Akvaryum silikonundan yapıştırma da yapabilirsiniz, bu bitkinin gövdesine zarar vermez. Kullandığınız malzemenin suyla tepkimeye gireceğini de unutmayın (eğer fısfıslayarak suluyorsanız). Kullanacağınız teknik biraz sizin yaratıcılığınıza kalmış. Size ilham vermesi için burada bazı resimleri toplarladım. İlk resim benim çalışmam. Daha fazlasını Ağaçsakal’ın Pinterest galerisinden takip edebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular: 

Tillandsiayı teraryumda besleyebilir miyim? 

Bu bitkiler için esinti çok önemlidir. Üstü açık, bitki için geniş, mümkünse başka delikleri de olan cam fanusları tercih etmelisiniz. Resimdeki gibi tavana asılan teraryumlar olabilir. Kullandığınız bitki sert yaprakları olan türlerden olmamalıdır çünkü bunlar diğerlerine göre daha az nem isterler. Ayrıca tillandisa ile birlikte başka bitkiler kullanacaksanız, bu bitkilerin nem, ışık ve sulama ihtiyaçları benzer olmalıdır. Teraryumdaki bitkiyi dışarı çıkarmak isterseniz bir cımbız gibi bir nesne ile yapraklarını içe bükmeniz gerekir. Çıkarmanız mümkün değilse su püskürterek de idare edebilirsiniz fakat kuruma süresinin hızlı olması gerektiğini ve teraryumun kurumayı oldukça geciktireceğini göz önünde tutun.

– Tillandsia aşırı sulamadan ölür mü?

Hayır. Tillandsiaların trikomları gerektiği kadar suyu aldıktan sonra kapanır bu yüzden fazla sulama söz konusu değildir. Önemli olan bitkiyi 4 saatten fazla su altında tutmamak (özel durumlar hariç) ve bitkinin yapraklarının arasında su bırakmamaktır.

– Bitkim susuzluktan kurumak üzere ne yapabilirim? 

Bitkiyi hemen atmayın. Önce yaklaşık 6 saat kadar suda bekletin ardından iki üç gün sonra bir 4 saat daha bekletip haftalık normal sulama döngüsüne dönün. Bitkinin bu şekilde kurtulma şansı yüksektir.

– Tillandsia banyoda bakılır mı?

Banyonuz çok fazla ışık alıyorsa ve esinti sağlayabiliyorsanız bu mümkündür fakat yine de bitkiyi sulamak gerektiğini unutmayın. Nem yeterli değildir.

– Tatile çıkacağım, ne yapmalıyım?

Bir ayın altındaysa çok sorun olmayacaktır. Bitkiyi evden gitmeden üç gün önce 4 saat kadar suda bekletin. Evden çıktığınız günün 12 saat öncesinde de çıkana dek tekrar bekletin. Döndüğünüzde bir üst maddede belirtilen şekilde bakım yapın. Eğer bir aydan fazla bitkiye ilgilenemeyecekseniz bu sorun olabilir. Ya dışmekanda yağmur alabileceği gölge bir yere asın ya da arkadaşınıza verin (Döndüğünüzde arkadaşınızın yapay gülümsemesinden bitkinin ölüp ölmediğini anlayabilirsiniz).

– Tillandsiamın türünü nasıl öğrenebilirim.

Türünü öğrenmek bakım konusunda kolaylıklar sağlayabilir. Türlerle ilgili bir yazıyı gelecekte yazmayı planlıyorum. O zamana dek bu yazının yorum kısmına resmini yükleyerek bana sorabilirsiniz.

– Tillandsianın ömrü ne kadar? 

Çoğu birkaç yıl yaşar bu yüzden fazla bağlanmayın.

– Tillandsia serada bakılır mı?

Evet hem de çok sağlıklı olurlar.

 


Bu yazıda aşağıdaki kaynaklardan yararlandım:

Air plants: the Curious World of Tillandsias, Zenaida Sengo, Timber Press, 2014, Londra. 

Air Plants: Epiphytes and Aerial Gardens, David H. Benzing, Cornell Üniversitesi Matbaası, 2012, ABD. 

Kapak illüstrasyonu: Tillandsia brachycaulos Schlechtendal. La Belgique Horticole vol.28 plate 11 (1878). Figure 34.

 

Yorum ( 25 )
  1. nazife
    27 Ocak 2015 at 15:57
    Cevapla

    selam
    ben bu çiçeklerden edinmek istiyorum ama seralarda bulamadım nerde satılıyor yönlendirirseniz sevinirim
    belam ve saygılar

    • agacsakal
      agacsakal
      28 Ocak 2015 at 20:37
      Cevapla

      Size mail ile dönüş yaptım. Teşekkürler

      • Orkun
        4 Şubat 2015 at 17:21
        Cevapla

        bana da bilgi vermenizi rica ediyorum.

  2. cengizhan
    3 Mayıs 2015 at 22:20
    Cevapla

    bu bitkilerden almak istiyorum eğer elinizde varsa iletişime geçebilir misiniz?

    • agacsakal
      agacsakal
      5 Mayıs 2015 at 23:02
      Cevapla

      Elimde yok şu an maalesef

  3. volkan öztürk
    11 Mayıs 2015 at 17:38
    Cevapla

    elinizde varsa fiyat ve resim paylaşır mısınız?

  4. tuba bahar kıvanç
    9 Temmuz 2015 at 09:27
    Cevapla

    merhaba,
    bu bitkiden bende edinmek isterim. bulabilme imkanı varmı?

    • agacsakal
      agacsakal
      21 Temmuz 2015 at 15:43
      Cevapla

      Merhaba evet elimde var bir kaç tane. Mail atarsanız yardımcı olurum info@agacsakal.com

  5. Canan
    27 Temmuz 2015 at 22:30
    Cevapla

    Merhaba terrarium malzeme ve bitkileri tedariği için yazmıştım bu bitki için de tedarik isteyeceğim mümkünse. Teşekkürler…

  6. Tugce Sekerci
    9 Ağustos 2015 at 01:53
    Cevapla

    Selamlar, sevgilimden yıl dönümü hediyesi geldi. Daha önce bir avokadoyla başlayan insan boyuna gelen ağaçlarımdan dolayı yeni bir macera olacak benim için. Bitki deyip geçmeyin hepsinin canı dili var yeter ki dinlemesini sevmesini bilin.

  7. Mustafa
    17 Eylül 2015 at 18:34
    Cevapla

    Mrb. Ben Filipinlerde yaşıyorum ve bu bitkilerin sivrisinek gibi haşereleri kovucu ve veya güzel kokulu türleri varmıdır hangi türleri tavsiye edersiniz

    • agacsakal
      agacsakal
      23 Eylül 2015 at 11:52
      Cevapla

      Merhaba,
      Airplantların bildiğim böyle bir türü yok. Lavanta, kadife çiçeği ya da idris otu (citronella) deneybilirsiniz.

  8. tuğba
    25 Eylül 2015 at 21:35
    Cevapla

    Merhabalar benim merak ettiğim bu çiçek hakkında yazınızdan okudum yaprakları gayet diri ve çürüğü yok fakat yaprağını çekktiğimde kopmuyor sert kağıdımsı bir yaprağı var ve süreklialtında suda durduruyıruz 2 ay olucak bana geleli ve aldıkları yerden ay bir defa şekerli su yada her bir çiçeğin dibine bir çay kaşığı şeker atılması mutlak suretle irdelenerek söylenmiş bu türü acaba nasıl bakmam ne yapmam lazım yardımcı olır musunuz lütfen 🙁 kuruyup çürümesinide istemiyorum babamın hediyesi bana ve fiyatınıda çok merak edip sormuştum otantik ve kolay bulunmayan bitkileri sever babam her biri tahminimce 40 tl bu şekilde 120 tl ye almış fiyatı uçuk mu peki yoksa sia konusunda kandırılıp para tuzağına mı düşmüş acaba şimdiden çok ama çok teşekkür ederim yanıtlarınız için

  9. Bülent
    2 Ekim 2015 at 09:29
    Cevapla

    Verdiğiniz değerli bilgiler için çok teşekkürler. Dün bir Tillandsia satın aldım. Yaklaşık 15 cm boyunda, çiçekli durumda ve küçük bir saksıda. Bunu saksısız, sizin söylediğiniz biçimde bakmak istiyorum. Saksıdan çıkarıp köklere tutunmuş toprakları temizleyip yıkamak doğru mudur? Bitkinin ölmesine sebep olur mu acaba?

    • Handan ozman
      19 Nisan 2016 at 12:56
      Cevapla

      Bu çiçeğe nasıl bakmaliyim topraktan cikartayimmi

  10. çiğdem
    24 Mart 2016 at 13:56
    Cevapla

    Merhaba bir tane tillandsia edinmek istiyorum benimle iletişime geçebilir misiniz

  11. besra
    13 Mayıs 2016 at 18:26
    Cevapla

    Merhaba bende bu bitkide edinmek istiyorum. Mail ile iletisime gecebilirsek sevinirim. Sevgiler

  12. Gamze
    25 Mayıs 2016 at 13:17
    Cevapla

    Merhaba,

    Daha önce Londra’da bakmıştım. Cam önünde duruyordu ve gün aşırı suluyordum. Tüm çiçekleri açtıktan sonra yemyeşil oldu ve ben de maalesef Türkiye’ye döndüm. Bu sebeple sonraki süreci bilmiyorum. En son 1 ay önce Migros’tan aldım. Yaklaşık 15 cm boyunda ve sırayla çiçek açıyor. Ama biliyorum ki çiçek açımı bittiğinde yine yeşillenecek. Bu durumda tam olarak ne yapmalıyım?

    Sevgiler.

    • agacsakal
      agacsakal
      24 Aralık 2016 at 22:56
      Cevapla

      Fotoğraf var mı?

      • Gamze
        25 Aralık 2016 at 01:04
        Cevapla

        Ekliyorum.

        • agacsakal
          agacsakal
          25 Aralık 2016 at 16:22
          Cevapla

          Bromeliadlar çiçek açtıktan sonra ölürler. Çiçeği oradan kesin. Normal bakım yapmaya devam edin. Eğer yavru verirse o yavruları büyütebilirsiniz ancak.

          • Gamze
            26 Aralık 2016 at 09:39

            Kurumuş çiçeği kestim. Sanırım yanından yeni 2 tane sürgün veriyor ana gövdeden bağımsız. Bekleyp göreceğiz sanırım. Bir de sulamayı nasıl yapmalıyım ?

  13. Nurseli
    21 Aralık 2016 at 19:41
    Cevapla

    İyi akşamlar..bu bitkinin tam ismi nedir ve lateksi insan sağlığı için zararlımıdır bilgilendirirseniz memnun olurum

    • agacsakal
      agacsakal
      25 Aralık 2016 at 16:18
      Cevapla

      Euphorbia characias

  14. Aysegul
    6 Nisan 2017 at 23:49
    Cevapla

    Merhaba
    Marketten tillandsia diye satilan cok hos bir bitki aldim.
    Nasil bakmaliyim diye arastirirken gordugum fotograflarin bende ki bitki ile alakasi olmadigini farkettim.
    Belki dedim farkli bir turudur.
    Fotografa bir goz atarsaniz ve beni bilgilendirirseniz sevinicem.

Bir cevap bırakın