Venüs Sinekkapan

Venüs Sinekkapan

Bu iki bölümlü yazıda ünlü Venüs Sinekkapan (yazıda kendisine kısaca Venüs diyeceğiz) (Dionaea muscipula) (İng.Venus Flytrap) bitkisine dair çeşitli bilgileri paylaşacağım. Venüs bir hayli kompleks bir bitki olduğu için bu yazı sadece bitkiye dair genel bilgileri içerecek. İkinci yazı ise bakımına yönelik olacak. Venüs benim de henüz çok tecrübe kazanamadığım bir bitki olduğundan (zira bir tanesi bitki cennetine doğru yola çıkmak üzere) yazılarda kendi deneyimlerimin yanı sıra farklı kaynaklardan eğitim amaçlı toparladığım derleme bilgileri sunacağım.

Venüs bildiğiniz üzere “aktif” olarak avlanabilen bir bitki (bir de pasifler var, bitkinin hareket etmediği, böceğin içindeki sıvıya yapıştıkları. Gerçi aktif kelimesini yanlış anlayanlar da var: Geçtiğimiz aylarda çiçekçide karşılaştığım bir hanımefendi “gidip böceği yakalamıyorsa ne anlamı var” dedi!). Avlanabilme özelliği, dünya üzerinde oldukça küçük bir coğrafi alanda yaşayan bu bitkinin oldukça popüler olmasına yol açmış. Ne yazık ki bu özel bitkinin popülerliği, çiçek bakımı niyetinden çok eğlence amaçlı olarak pazarlanmasına yol açıyor. Venüs’ün bakımı pek kolay değil, çok özel ihtiyaçları var, bu nedenle herkese tavsiye etmiyorum.

İsmine dair

Darwin_IP_12

Charles Darwin, Böcekçil Bitkiler (1875) isimli kitabında Venüs Sinekkapanı yakından incelemiştir. Bu çizim o kitaba ait.

Venüs Sinekkapan ismini aşk tanrıçası Afrodit’in Romalılarca bilinen adı Venüs’den alıyor. Bitkinin “tanrıça kızı” anlamındaki tür ismi Dionaea de yine Afrodit’e referans veriyor. Muscipula  ise Latince fare kapanı demek. İsmindeki “sinekkapan” sözüne çok aldanmamak gerek zira uçan böcekler besininin %5 inden azını oluşturuyor. Karıncalar, örümcekler, tırtıllar ve çekirgeler öncelikli avları arasında.

Genel bilgiler

Venüs, ABD’nin güneydoğusundaki Güney Carolina ve Kuzey Carolina’daki bataklık alanlarda yetişen, çok yıllık, 20 – 30 yıl kadar yaşayabilen bir bitki (Doğal ortamındaki fotoğraflarına buradan ulaşabilirsiniz). Bitkinin evrim harikası yaprakları temel olarak iki bölümden oluşuyor: Yaprak sapı fotosentez yaparken, yaprak ayası tuzak mekanizmasını oluşturuyor. Kenarları kapan işlevi gören kıllarla kaplı yaprak ayasının içindeki iki lobun yüzeyi antosiyanin isimli, yüzeye kırmızı parlak renkler vererek böcekleri ve bizleri büyüleyen madde ile kaplı.  Yaprağın kenarları ise yine böceği kendine çekmek için zamk salgılama özelliğine sahip. Lobların yüzeyinde ayrıca tuzağı tetikleyen iki ile beş arasında sert kıl bulunuyor. Venüs’ün yaprak sayısı ise 4 ile 7 arasında değişiyor ve eğer 7’den fazla yaprak varsa bu toprağın altında ayrışmış olan bir koloniye işaret ediyor.

Bitki neden böcek yer?

Bu bitkinin yaşadığı topraklar bitki büyümesi için temel bileşenlerden yoksun, fakir araziler. Bitkilerin belirli bir takım elementler olmadan proteini sentezlemesi ve gelişmesi ise mümkün değil. Bitki, işte bu eksikliğini böcekleri öğüterek gideriyor. Kısacası gübreyi toprak ve sudan değil böceklerden alıyorlar (Tecrübesizlerin Venüse normal su vererek iki günde öldürmesinin nedeni de bu, çünkü suyun içinde bitkinin su yoluyla kullanmayı bilmediği mineraller var).

Böcek yakalama mekanizması


Bu olay kısaca şu şekilde özetlenebilir:

  • Kırmızı renkli büyülü madde (antosiyanin) ve zamk (bir protein) böceği kendine çeker.
  • Kolay bir yemek bulduğunu düşünen böcek, kırmızı lobların içindeki kıllara değer ve tuzak saniyenin onda biri kadar bir sürede kapanır.
Tetikleyici kılların yakından görünümü. (fotoğraf: sarracenia.com)

Tetikleyici kılların yakından görünümü. (fotoğraf: sarracenia.com)

Tuzağın kapanmasının koşulu şudur: Böcek ya iki kıla aynı anda temas edecek ya da tek kıla 20 – 30 aralıkla temas edecek. Bunun nedeni yine Venüs’ün mükemmel evriminde gizli.  Bu yöntemle örneğin ölü bir böcek gibi canlı olmayan fakat yine de kıllara temas edebilen herhangi bir uyarıcı yaprağın kapanmasına neden olmuyor.

  • Eğer böcek küçükse yaprağın kenarlarındaki kılların arasından kaçabilir. Böylece küçük bir böceği öğütmek için böceğin vereceğinden fazla enerji harcanmaz. (Ben biz insanların da çorba içerken benzer bir durumla karşılaştığımızı bu yüzden çorbayı kaşıkla değil kaseyle içmemiz gerektiğini düşünüyorum). Bu durumda yaprak 12 saat ile iki gün içinde tekrar açılır. Fakat eğer böcek büyük ise kaçmaya çalışarak kılları daha da tetikler ve tuzak korku filmlerinde olduğu gibi daha da sıkılaşır.
  • Öğütme aşamasında yaprağın kenarındaki kıllar geriye doğru bükülür ve yaprağın kenarları sıkıca kapanır. Yaprak tümüyle kapanınca öğütücü enzimler salgılanır ve yaprak bir mide görevi görmeye başlar. Talihsiz böcek bu aşamada boğularak hayata gözlerini kapar. Öğütme birçok koşula bağlı olarak 5 ile 15 gün arasında gerçekleşir.
  • Öğütmenin ardından bitki öğütücü sıvıyı tekrar içine alır. Böcekten geriye kalan dış iskelet ise  çoğu zaman başka böcekleri de kendine çekerek ikinci avın yakalanma şansını arttırır. Tuzak birkaç yakalamadan sonra işlevini tümüyle yitirir. Ayrıca her yakalamadan sonra tuzağın kapanma ve öğütme performansı de düşer.

Yapraklar nasıl hareket ediyor?

Bitki dünyasının en hızlı hareketlerinden biri olan bu tuzak mekanizmasının nasıl çalıştığı konusunda bilim insanlarının bilgileri henüz oldukça sınırlı. Karmaşık biyokimyasal ve mekanik süreçlerin söz konusu olduğu bu yapı, gündelik dilimizin terimleri ile güç ifade edileceğinden bu yazının sınırlarını aşıyor. Fen bilimleri terminolojisine hakim şanslı okuyucular şu iki makaleye göz atabilirler.

http://www.seas.harvard.edu/softmat/downloads/2005-07.pdf

http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00394867

Kültivarlar 

'Akai Ryu' (Kızıl Ejder) Venüs Sinekkapanın Japon versiyonu (yine Japonlar evet). Fotoğraf: Thomas Ditlevsen https://www.flickr.com/photos/thomas_orchids/

‘Akai Ryu’ (Kızıl Ejder) Venüs Sinekkapanın Japon versiyonu (yine Japonlar evet). Fotoğraf: Thomas Ditlevsen https://www.flickr.com/photos/thomas_orchids/

Venüs Sinekkapan’ın mutasyona uğramış onlarca farklı varyasyonu mevcut: ‘Akai Ryu‘,  ‘Bohemian Garnet‘, ‘Saw Tooth‘, ‘Fused Tooth‘, ‘Dandante Traps‘ ve diğerleri.


Venüs Sinekkapan bakımı ile ilgili diğer yazı yayınlana dek aşağıdaki bağlantılardan sizin için seçtiğim fotoğraflara ve videolara göz atabilirsiniz.

Belgesellerin pek sevdiğimiz ismi David Attenborough’un kısa bir  videosu 

Venüs ve tırtıllar video

Arcive.org’ un fotoğrafları 

Venus Sinekkapan illüstrasyonları


Bu yazıda aşağıdaki kaynaklardan yararlandım:

http://www.botany.org/Carnivorous_Plants/venus_flytrap.php

http://www.carnivorousplants.org

http://www.flytrapcare.com/

http://en.wikipedia.org/wiki/Venus_flytrap

http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1217&viewtype=text&pageseq=1>


Kapak illustrasyonu: John Ellis (c1710-1776)

http://huntbot.andrew.cmu.edu/hibd/departments/Library/Ellis.shtml

Yorum ( 4 )
  1. Enver emre
    17 Ağustos 2014 at 22:00
    Cevapla

    Çok güzel ve detaylı anlatmışsınız teşekkür ederim .Yazınızın devamını merakla bekliyorum.Benimde tohumlarım yakında gelecek umarım filizlendirebilirim.

  2. Kerem Karabay
    8 Nisan 2015 at 01:45
    Cevapla

    Merhaba bende bir venüs bitkisi hediye aldım, tabiki merakımdan ilk sineğini ben verdim tam geldi açık biyeri kalmadı kapanan kısmın ama kurur gibi oldu yada bana öyle geldi bir arkadaşta kurursa orayı kes hemen yoksa tüm bitkiyi kurutur demişti bende orayı kestim bu doğalmıydı kuruması yoksa biyerde yanlışmı yaptım eğer bana ulaşabilirseniz birkaç sorum olucak, geri dönüş yapacağınızı ümit ediyorum. teşekkürler

    • agacsakal
      agacsakal
      20 Nisan 2015 at 11:58
      Cevapla

      Merhaba, kapanların belirli bir ömrü vardır. Bir süre sonra kurumaları normaldir.

  3. Utku kaan ozkan
    20 Aralık 2015 at 19:38
    Cevapla

    Benimde sinek kapanış curuyordu ben kestim sonra tamamen çurudu ben hala 2 günde bir su verdikçe yenileri çıkmaya başladı sonra toprakta böcek gördüm NT de araştırdım böcek iyi geldiğini duyunca çok sevindim

Bir cevap bırakın