Et├žil · Haziran 19, 2022 0

Ven├╝s Sinekkapan

Ven├╝s Sinekkapan

Ven├╝s Sinekkapan

Bu iki b├Âl├╝ml├╝ yaz─▒da ├╝nl├╝ Ven├╝s Sinekkapan (yaz─▒da kendisine k─▒saca Ven├╝s diyece─čiz) (Dionaea muscipula) (─░ng.Venus Flytrap) bitkisine dair ├že┼čitli bilgileri payla┼čaca─č─▒m. Ven├╝s bir hayli kompleks bir bitki oldu─ču i├žin bu yaz─▒ sadece bitkiye dair genel bilgileri i├žerecek. ─░kinci yaz─▒ ise bak─▒m─▒na y├Ânelik olacak. Ven├╝s benim de hen├╝z ├žok tecr├╝be kazanamad─▒─č─▒m bir bitki oldu─čundan (zira bir tanesi bitki cennetine do─čru yola ├ž─▒kmak ├╝zere) yaz─▒larda kendi deneyimlerimin yan─▒s─▒ra farkl─▒ kaynaklardan e─čitim ama├žl─▒ toparlad─▒─č─▒m derleme bilgileri sunaca─č─▒m.

Ven├╝s bildi─činiz ├╝zere ÔÇťaktifÔÇŁ olarak avlanabilen bir bitki (bir de pasifler var, bitkinin hareket etmedi─či, b├Âce─čin i├žindeki s─▒v─▒ya yap─▒┼čt─▒klar─▒. Ger├ži aktif kelimesini yanl─▒┼č anlayanlar da var: Ge├žti─čimiz aylarda ├ži├žek├žide kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m bir han─▒mefendi ÔÇťgidip b├Âce─či yakalam─▒yorsa ne anlam─▒ varÔÇŁ dedi!). Avlanabilme ├Âzelli─či d├╝nya ├╝zerinde olduk├ža k├╝├ž├╝k bir co─črafi alanda ya┼čayan bu bitkinin olduk├ža pop├╝ler olmas─▒na yol a├žm─▒┼č. Ne yaz─▒k ki bu ├Âzel bitkinin pop├╝lerli─či, ├ži├žek bak─▒m─▒ niyetinden ├žok e─člence ama├žl─▒ olarak pazarlanmas─▒na yol a├ž─▒yor. Ven├╝sÔÇÖ├╝n bak─▒m─▒ kolay de─čil, ├žok ├Âzel ihtiya├žlar─▒ var, bu nedenle herkese tavsiye etmiyorum.

Charles Darwin, B├Âcek├žil Bitkiler

Charles Darwin, B├Âcek├žil Bitkiler (1875) isimli kitab─▒nda Ven├╝s Sinekkapan─▒ yak─▒ndan incelemi┼čtir. Bu ├žizim o kitaba ait.

─░smine dair:
Ven├╝s Sinekkapan ismini a┼čk tanr─▒├žas─▒ AfroditÔÇÖin Romal─▒larca bilinen ad─▒ Ven├╝sÔÇÖden al─▒yor. Bitkinin ÔÇťtanr─▒├ža k─▒z─▒ÔÇŁ anlam─▒ndaki t├╝r ismi Dionaea de yine AfroditÔÇÖe referans veriyor. Muscipula ise Latince fare kapan─▒ demek. ─░smindeki ÔÇťsinekkapanÔÇŁ s├Âz├╝ne ├žok aldanmamak gerek zira u├žan b├Âcekler besininin %5 inden az─▒n─▒ olu┼čturuyor. Kar─▒ncalar, ├Âr├╝mcekler, t─▒rt─▒llar ve ├žekirgeler ├Âncelikli avlar─▒ aras─▒nda.

Ven├╝s, ABDÔÇÖnin g├╝neydo─čusundaki G├╝ney Carolina ve Kuzey CarolinaÔÇÖdaki batakl─▒k alanlarda yeti┼čen, ├žok y─▒ll─▒k, 20 ÔÇô 30 y─▒l kadar ya┼čayabilen bir bitki (Do─čal ortam─▒ndaki foto─čraflar─▒na buradan ula┼čabilirsiniz). Bitkinin evrim harikas─▒ yapraklar─▒ temel olarak iki b├Âl├╝mden olu┼čuyor: Yaprak sap─▒ fotosentez yaparken, yaprak ayas─▒ tuzak mekanizmas─▒n─▒ olu┼čturuyor. Kenarlar─▒ kapan i┼člevi g├Âren k─▒llarla kapl─▒ yaprak ayas─▒n─▒n i├žindeki iki lobun y├╝zeyi antosiyanin isimli, y├╝zeye k─▒rm─▒z─▒ parlak renkler vererek b├Âcekleri ve bizleri b├╝y├╝leyen madde ile kapl─▒. Yapra─č─▒n kenarlar─▒ ise yine b├Âce─či kendine ├žekmek i├žin zamk salg─▒lama ├Âzelli─čine sahip. Loblar─▒n y├╝zeyinde ayr─▒ca tuza─č─▒ tetikleyen iki ile be┼č aras─▒nda sert k─▒l bulunuyor. Ven├╝sÔÇÖ├╝n yaprak say─▒s─▒ ise 4 ile 7 aras─▒nda de─či┼čiyor ve e─čer 7ÔÇÖden fazla yaprak varsa bu topra─č─▒n alt─▒nda ayr─▒┼čm─▒┼č olan bir koloniye i┼čaret ediyor.

Bitki neden b├Âcek yer?

Bu bitkinin ya┼čad─▒─č─▒ topraklar bitki b├╝y├╝mesi i├žin temel bile┼čenlerden yoksun, fakir araziler. Bitkilerin belirli bir tak─▒m elementler olmadan proteini sentezlemesi ve geli┼čmesi ise m├╝mk├╝n de─čil. Bitki, i┼čte bu eksikli─čini b├Âcekleri ├Â─č├╝terek gideriyor. K─▒sacas─▒ g├╝breyi toprak ve sudan de─čil b├Âceklerden al─▒yorlar (Tecr├╝besizlerin Ven├╝se normal su vererek iki g├╝nde ├Âld├╝rmesinin nedeni de bu, ├ž├╝nk├╝ suyun i├žinde bitkinin su yoluyla kullanmay─▒ bilmedi─či mineraller var).

B├Âcek yakalama mekanizmas─▒

Bu olay k─▒saca ┼ču ┼čekilde ├Âzetlenebilir:

  • K─▒rm─▒z─▒ renkli b├╝y├╝l├╝ madde (antosiyanin) ve zamk (bir protein) b├Âce─či kendine ├žeker.
  • Bele┼č yemek buldu─čunu d├╝┼č├╝nen b├Âcek, k─▒rm─▒z─▒ loblar─▒n i├žindeki k─▒llara de─čer ve tuzak saniyenin onda biri kadar bir s├╝rede kapan─▒r.
Tetikleyici k─▒llar─▒n yak─▒ndan g├Âr├╝n├╝m├╝

Tetikleyici k─▒llar─▒n yak─▒ndan g├Âr├╝n├╝m├╝. (foto─čraf: sarracenia.com)

Tuza─č─▒n kapanmas─▒n─▒n ko┼čulu ┼čudur: B├Âcek ya iki k─▒la ayn─▒ anda temas edecek ya da tek k─▒la 20 ÔÇô 30 aral─▒kla temas edecek. Bunun nedeni yine Ven├╝sÔÇÖ├╝n m├╝kemmel evriminde gizli. Bu y├Ântemle ├Ârne─čin ├Âl├╝ bir b├Âcek gibi canl─▒ olmayan fakat yine de k─▒llara temas edebilen herhangi bir uyar─▒c─▒ yapra─č─▒n kapanmas─▒na neden olmuyor.

  1. E─čer b├Âcek k├╝├ž├╝kse yapra─č─▒n kenarlar─▒ndaki k─▒llar─▒n aras─▒ndan ka├žabilir. B├Âylece k├╝├ž├╝k bir b├Âce─či ├Â─č├╝tmek i├žin b├Âce─čin verece─činden fazla enerji harcanmaz. (Ben biz insanlar─▒n da ├žorba i├žerken benzer bir durumla kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒z─▒ bu y├╝zden ├žorbay─▒ ka┼č─▒kla de─čil kaseyle i├žmemiz gerekti─čini d├╝┼č├╝n├╝yorum). Bu durumda yaprak 12 saat ile iki g├╝n i├žinde tekrar a├ž─▒l─▒r. Fakat e─čer b├Âcek b├╝y├╝k ise ka├žmaya ├žal─▒┼čarak k─▒llar─▒ daha da tetikler ve tuzak korku filmlerinde oldu─ču gibi daha da s─▒k─▒la┼č─▒r.
  2. ├ľ─č├╝tme a┼čamas─▒nda yapra─č─▒n kenar─▒ndaki k─▒llar geriye do─čru b├╝k├╝l├╝r ve yapra─č─▒n kenarlar─▒ s─▒k─▒ca kapan─▒r. Yaprak t├╝m├╝yle kapan─▒nca ├Â─č├╝t├╝c├╝ enzimler salg─▒lan─▒r ve yaprak bir mide g├Ârevi g├Ârmeye ba┼člar. Talihsiz b├Âcek bu a┼čamada bo─čularak hayata g├Âzlerini kapar. ├ľ─č├╝tme bir├žok ko┼čula ba─čl─▒ olarak 5 ile 15 g├╝n aras─▒nda ger├žekle┼čir.
  3. ├ľ─č├╝tmenin ard─▒ndan bitki ├Â─č├╝t├╝c├╝ s─▒v─▒y─▒ tekrar i├žine al─▒r. B├Âcekten geriye kalan d─▒┼č iskelet ise ├žo─ču zaman ba┼čka b├Âcekleri de kendine ├žekerek ikinci av─▒n yakalanma ┼čans─▒n─▒ artt─▒r─▒r. Tuzak birka├ž yakalamadan sonra i┼člevini t├╝m├╝yle yitirir. Ayr─▒ca her yakalamadan sonra tuza─č─▒n kapanma ve ├Â─č├╝tme performans─▒ de d├╝┼čer.

Yapraklar nas─▒l hareket ediyor?

Bitki d├╝nyas─▒n─▒n en h─▒zl─▒ hareketlerinden biri olan bu tuzak mekanizmas─▒n─▒n nas─▒l ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ konusunda bilim insanlar─▒n─▒n bilgileri hen├╝z olduk├ža s─▒n─▒rl─▒. Karma┼č─▒k biyokimyasal ve mekanik s├╝re├žlerin s├Âz konusu oldu─ču bu yap─▒, g├╝ndelik dilimizin terimleri ile g├╝├ž ifade edilece─činden bu yaz─▒n─▒n s─▒n─▒rlar─▒n─▒ a┼č─▒yor. Fen bilimleri terminolojisine hakim okuyucular ┼ču iki makaleye g├Âz atabilirler.

https://web.archive.org/web/20150905222432/http://www.seas.harvard.edu/softmat/downloads/2005-07.pdf

https://link.springer.com/article/10.1007/BF00394867

K├╝ltivarlar

ÔÇśAkai RyuÔÇÖ (K─▒z─▒l Ejder) Ven├╝s Sinekkapan─▒n Japon versiyonu (yine Japonlar evet). Foto─čraf: Thomas Ditlevsen https://www.flickr.com/photos/thomas_orchids/

K├╝ltivarlar

Ven├╝s SinekkapanÔÇÖ─▒n mutasyona u─čram─▒┼č onlarca farkl─▒ varyasyonu mevcut: ÔÇśAkai RyuÔÇś, ÔÇśBohemian GarnetÔÇś, ÔÇśSaw ToothÔÇś, ÔÇśFused ToothÔÇś, ÔÇśDandante TrapsÔÇś ve di─čerleri.


Ven├╝s Sinekkapan bak─▒m─▒ ile ilgili di─čer yaz─▒ yay─▒nlana dek a┼ča─č─▒daki ba─člant─▒lardan sizin i├žin se├žti─čim foto─čraflara ve videolara g├Âz atabilirsiniz.

Belgesellerin pek sevdi─čimiz ismi David AttenboroughÔÇÖun k─▒sa bir videosu

Ven├╝s ve t─▒rt─▒llar video

Arcive.orgÔÇÖ un foto─čraflar─▒

Venus Sinekkapan ill├╝strasyonlar─▒


Bu yaz─▒da a┼ča─č─▒daki kaynaklardan yararland─▒m:

http://www.botany.org/Carnivorous_Plants/venus_flytrap.php

http://www.carnivorousplants.org/

http://www.flytrapcare.com/

http://en.wikipedia.org/wiki/Venus_flytrap

http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1217&viewtype=text&pageseq=1


Kapak illustrasyonu: John Ellis (c1710-1776)

http://huntbot.andrew.cmu.edu/hibd/departments/Library/Ellis.shtml